blog

Blog – Wat is architectuur op AFFR

Architectuur

Door Harm Tilman – Wat is architectuur? Als één vraag zich aan me opdrong na het zien van een aantal architectuurfilms op het Architectuur Film Festival Rotterdam AFFR), dan was het wel deze vraag. Of liever gezegd: wat is de relevantie van architectuur. Hoofdthema van de editie dit jaar was, zeer actueel, ‘City for Sale’. Architectuur speelt in dit proces een rol, voor zover ze zich continu weet te vernieuwen. Maar is dat voldoende?

Blog – Wat is architectuur op AFFR

Het thema van de negende editie van het AFFR is ‘City for Sale’. De programmering richt zich op de zichtbare gevolgen van internationale kapitaalstromen. Levendige stadscentra worden onbetaalbaar en lopen het risico leeg te stromen. Steden worden ‘commodities’ en de vraag is welke rol architecten en stedebouwers in dit proces spelen. De openingsfilm ‘Cholet’ zette deze vraag op scherp. De Boliviaanse architect Freddy Mamani bouwt in zijn geboortestad El Alto barokke gebouwen met kleurrijke vormen. Is dit een formule waarmee de architect behendig een opkomende markt weet te bedienen, of is hier sprake van authentieke architectuur waarmee de cultuur van de Aymara wordt gecontinueerd?

Cholet: The Work of Freddy Mamani, Isaac Niemand, 2017

Open geest

In dat opzicht was het verhelderend te zien hoe Eero Saarinen, de zoon van Elien Saarinen, in amper tien jaar tijd tot aan zijn tragische dood in 1961 zijn magistrale werk opbouwde. Hij deed dat niet tegen of buiten dit proces, maar benaderde iedere opgave vol vertrouwen en met een open geest. In de film ‘Eero Saarinen: The Architect Who Saw the Future’ uit 2016 laat Eero’s zoon zien hoe bij een opgave in de regel te werk ging. Saarinen benutte iedere situatie en zag elke opgave als een gelegenheid om te komen tot een gemeenschappelijke architectuurtaal.

Eero Saarinen: The Architect Who Saw The Future, Peter Rosen, 2016

St. Louis Gateway

Saarinen emigreerde in 1923 met zijn ouders naar de Verenigde Staten en trad in 1937 in dienst van het bureau van zijn vader. In 1948 deden beiden mee aan de prijsvraag voor de Jefferson National Expansion Memorial. Toen de organisatoren een telegram stuurden met de mededeling dat E. Saarinen had gewonnen, vierde eerst de vader feest, totdat een paar dagen later bleek dat de zoon had gewonnen. Deze St Louis Gateway is een fraai gevormde 192 meter hoge boog in de vorm van een parabool, een verwijzing naar het ontwerp van EUR in Rome door Adalberto Libera.

Eero Saarinen: The Architect Who Saw The Future, Peter Rosen, 2016

Waaier aan stijlen

Op vergelijkbare wijze ging Saarinen te werk bij het ontwerp voor de fabrieken van General Motors in Detroit (1948-1956), een referentie aan het ontwerp van het Illinois Institute of Technology door Ludwig Mies van der Rohe. Dit was de opmaat voor een rijk oeuvre dat zich onderscheidt door een verrassende waaier aan stijlen. Dit werd gevoed door een continue zoektocht naar nieuwe vormen waarin de bouw van mock-ups een grote rol speelde. Onvergetelijk is het beeld van Saarinen, liggend in de grote maquette van de TWA terminal voor luchthaven JFK.

The Novgorod Spaceship, Andrei Rozen, 2016

Moderne ruïne

Maar een gedeelde architectuurtaal is geen garantie, blijkt uit de films ‘Bowlingtreff’ en ‘The Novgorod Spaceship’ (Andrei Rozen 2016). Einde jaren 60 werd in de Russische stad Novgorod, ten zuiden van St Petersburg, het Dostojewski theater gebouwd. Dit grootschalige gebouw -vergelijkingen met Calatrava’s werken in Valencia dringen zich op- werd gebouwd om het culturele leven in de stad te versterken en zo bewoners en bedrijvigheid vast te houden. Vijftig jaar later blijkt het gebouw te zijn vervallen tot een moderne ruïne waar niemand in het stadje meer belangstelling voor heeft.

Bowlingtreff, Thomas Beyer en Adrian Dorschner, 2015

Publiek gebouw

Een vergelijkbaar lot treft het gebouw Bowlingtreff in Leipzig dat in 1987 werd ontworpen door architect Winfried Sziegoliet. Dit gebouw is een transformatie van een voormalig ondergronds energiestation tot multifunctioneel centrum en was een symbool van het opkomende verzet in de toenmalige DDR. In de film ‘Bowlingtreff’ van Thomas Beyeren en Adrian Dorschner uit 2015 noemt architect Denise Scott Brown het een echt publiek gebouw, van en voor de bevolking. Inmiddels staat het gebouw al weer 20 jaar leeg. Een gebouw dat in een bepaalde constellatie als opwindend werd ervaren, kan blijkbaar in een andere tijd totaal niet worden gezien.

After Spring, Steph Ching en Ellen Martinez, 2016

Grote bureaus

In de huidige architectuur is een betrekkelijk kleine groep grote architectuurbureaus verantwoordelijk voor de productie van bijna alle belangrijke gebouwen, dus van gebouwen die in de publiciteit een grote rol spelen. Opvallend aan deze bureaus is dat we in de regel maar weinig vernemen van de manier waarop hun architectuur tot stand komt. Films waarin deze bureaus worden geportretteerd verhelderen weinig. Niet zelden komt het voor dat de naamgever van het bureau het doet voorkomen dat zijn of haar authentieke ervaringen ten grondslag liggen aan de gebouwen die het bureau maakt.

What We Have Made, Fanny Tondre, 2016

Anonieme werkers aan schoonheid

Wat dat betreft zijn de films ‘After spring’ en ‘What we have made’ een verademing. Ze bieden een realistisch inzicht in de condities waarin architectuur in de hedendaagse stad tot stand komt. ‘After Spring’ laat zien hoe Zataari, het grootste vluchtelingenkamp van Jordanië, zich ontwikkelt tot een meer permanent nederzetting en welke collectieve ontwerpbeslissingen daar een rol in spelen. In de zwart wit documentaire ‘What we have Made’ wordt het dagelijkse leven op een grote bouwplaats in Frankrijk getoond. Iedereen speelt zijn rol en slechts voor zover dit bij elkaar komt, is sprake van een succesvol bouwproces en krijgt het gebouw langzaam vorm. Vooral de laatste film laat zien dat de hedendaagse stad hoofdzakelijk wordt gemaakt door anonieme werkers aan schoonheid.

What We Have Made, Fanny Tondre, 2016

Alle beelden zijn afkomstig uit besproken films

Lees ook:

AFFR openingsavond met Freddy Mamani

Pier van Maaskant op AFFR

Filmtip AFFR: Richard Neutra en zijn opdrachtgever

Filmtip AFFR: Bowlingtreff in de DDR

 

Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels